Cumhuriyet rejiminin kurucu ve yapıcı özelliğini ülkenin her köşesine taşıyarak modern kentler kurmak, dönemin yetkilileri tarafından üzerinde önemle durulan konular arasında yer almıştır. Bu maksatla Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin kuruluş temellerinin atılmasında etkin bir yere sahip olan Erzurum’un imarı ve kalkınması hususuna Cumhuriyet Hükümetleri ayrı bir hassasiyet göstermiştir. Bu bağlamda Millî Mücadele Dönemi’nde Erzurum Mebusu seçilen ve Erzurumlular tarafından “Fahri Hemşehrilik” payesi verilen Reis-i Cumhur Mustafa Kemal Atatürk için Erzurum’un ayrı bir yeri ve önemi olmuştur. Nitekim doğudaki idarî, askerî ve iktisadî teşkilatlanmada görev alacak Üçüncü Umumî Müfettişlik 1935 yılında Erzurum merkezli olarak teşkil edilmiştir. Müfettişliğin öncülüğünde şehirdeki imar ve kalkınma çalışmaları daha kapsamlı ve planlı bir şekilde yürütülmüştür. Şehrin gelişim süreci 1930-1980 döneminde devam etmiştir. Yarım asrı kapsayan imar ve kalkınma faaliyetleri sonrası Erzurum, Cumhuriyet Türkiyesi’nin örnek kentlerinden biri haline gelmiştir. Erzurum’un yarım asırlık imarını ve kalkınmasını içeren bu çalışma, giriş ve beş bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında şehir kavramı ile şehirlerin ortaya çıkışı ve tarihsel süreç içerisindeki gelişim evreleri ana hatlarıyla ele alınmıştır. Akabinde Türk şehircilik tarihi, Osmanlı Devleti ve Erken Cumhuriyet Dönemi çerçevesinde incelenmiştir. Son tahlilde ise Erzurum’un tarihine değinilerek, Cumhuriyet Dönemi’nde yürütülecek imar ve kalkınma faaliyetleri öncesi şehrin askeri, idari ve iktisadi bakımdan geçirdiği aşamalar kısmen ortaya konulmuştur. Çalışmanın esasını teşkil eden Cumhuriyet Dönemi’nde Erzurum’da gerçekleştirilen imar ve kalkınma faaliyetleri on yıllık zaman dilimi üzerinden beş bölüme ayrılarak incelenmiştir. Birinci Bölüm’de savaşlar, doğal afetler ve malî imkânsızlıklar nedeniyle genel olarak harap bir durumda bulunan Erzurum’da 1930’lu yılların başında yürütülen ilk etap çalışmalarına değinildi. İkinci aşamada şehirdeki imar faaliyetlerinin daha planlı bir şekilde gerçekleştirildiği 1930’lu yılların ikinci yarısında yapılan çalışmalar üzerinde duruldu. Bu süreçte 1935’te Üçüncü Umumi Müfettişliğin kurulması ve Tekirdağ Valisi Haşim İşcan’ın 1936’da Erzurum Valiliği’ne tayini sonrası atılan adımlar ile kurulan imar birliği kapsamında “grup inşaatı” adı altında yürütülen faaliyetler sonucu Üçüncü Umumi Müfettişlik, Müstahkem Mevki Komutanlığı, Orduevi, Muharebe Alayı, Hükümet Konağı, Erzurum Halkevi, Postane, TEKEL İdaresi, okul, hastane ve konutların inşa süreçleri ele alındı. Fransız Şehir Plancısı Jacques H. Lambert tarafından 1939’da tamamlanan Erzurum’un ilk modern imar planının; hazırlık aşamaları, uygulanma koşulları ve şehir üzerindeki etkileri ana hatlarıyla incelendi. Şehircilik faaliyetleri kapsamında alt ve üst yapı işleri şehir merkezi ve ilçe ölçeğinde değerlendirildi. Tarım ve hayvancılık üzerine bağlantı yol çalışmaları, soğuk hava depoları ve mezbahanelerin inşa işlerine değinildi. Sanayileşme ve ulaştırma çalışmaları çerçevesinde iplik, tuğla ve kiremit farikalarının yapımı, şehir içi ve dışı bağlantı yolları ile Sivas-Erzurum Demiryolu hattının işletmeye açılışı hakkında bilgiler verildi. Eğitim ve sağlık faaliyetleri doğrultusunda şehirdeki okul yapım, bakım ve onarım işleri ile numune hastanesinde yürütülen çalışmalardan söz edildi. İkinci Bölüm’de şehrin modern bir yapıya kavuşturulması için devam eden imar çalışmaları ile 1941 yılında Üçüncü Umumi Müfettişlik tarafından hazırlanan üç yıllık imar programı dâhilinde yapılacaklar, grup inşaatının devam eden çalışmaları ve Doğu Evleri Yapı Kooperatifi’nin kuruluş süreci hakkında bilgiler verildi. İçme suyu miktarının arttırılması için yeni kaynakların aranması, depoların yapımı ve boru hatlarının döşenmesi, elektrik kilovatının yükseltilmesi için şehir şebekesinin tamiri, yeni motorların alınması ve atölyenin inşası faaliyetleri üzerinde duruldu. Ulaştırma alanında, bu dönemde işletmeye açılan en önemli kamu yatırımı olan Erzurum Havaalanı’nın inşası ve açılması üzerine bilgilendirmede bulunuldu. Sanayileşme faaliyetleri kapsamında, hammaddesi tarım ürünlerine dayanan işletmelerden ve kuruluş fikri 1940’lı yıllara dayanan Aşkale Çimento Fabrikası’ndan bahsedildi. Eğitim alanında, açılan yeni okullar ile Türk eğitim tarihinde önemli bir yer teşkil eden Köy Enstitüsü’nün Erzurum’daki temsilcisi Pulur Köy Enstitüsü’nün kuruluş süreci ve faaliyetleri hakkında bilgi verildi. Sağlık işleri üzerine, hazırlanan plan, proje ve yapılacak etütler sonucu atılacak adımlar ele alındı. Sosyo-kültürel sahadaki çalışmalar ise açılan müzeler, kurumlar ve kulüpler üzerinden değerlendirildi. Üçüncü Bölüm’de 1950’li yıllardan itibaren şehrin demografik ve ekonomik yönden gelişmesine bağlı olarak yeni bir imar planının gerektiği tartışmaları özelinde yapılan çalışmalar ele alınmıştır. Su işlerinde Devlet Su İşleri 8. Bölge Müdürlüğü’nün kuruluşu ile elektrik meselesinin çözümünde etkin bir rol oynayacak Tortum Hidroelektrik Santrali’nin inşası hakkında bilgiler verildi. İlçelerdeki çalışmalar; imar haritalarının hazırlanması, içme suyu tesisatının ve elektrik şebekesinin kuruluşu temelinde incelendi. Ulaştırma faaliyetleri, belediyenin ve 1956’da kurulan Karayolları 12. Bölge Müdürlüğü’nün şehir genelindeki çalışmaları üzerinden değerlendirildi. Ticaret ve Sanayi alanındaki faaliyetlerden genel olarak bahsedildi ve bu dönemde faaliyete geçen Erzurum Et Kombinası, Erzurum Şeker Fabrikası ve Erzurum Yem Fabrikası ayrı başlıklar altında değerlendirildi. Eğitim ve sağlık yatırımları; Erzurum Eğitim Enstitüsü, Atatürk Üniversitesi ve Erzurum Verem Savaş Dispanseri ile birlikte ele alındı. Sosyal ve kültürel sahadaki işler; açılan kütüphaneler, spor tesisi inşaatları ve ilçelerde yapılan doğa sporlarının kulüp bazındaki faaliyetleri üzerinden incelendi. Dördüncü Bölüm’de Belediye Meclisi’nin onayı ve İller Bankası’nın kabulü ile 19 Ekim 1967’de uygulanmaya konulan dört yıllık yeni imar planı ve gecekondu meselesinin çözümü için atılan adımlar sıralandı. Şehrin sembol mekânlarından Havuzbaşı’nda bir Atatürk Anıtı’nın inşa edilme süreci aktarıldı. Kamu kurumlarının ağaçlandırma faaliyetlerine değinildi. Ulaştırma ve haberleşme işleri kapsamında, şehir içi trafiğini düzenleyici uygulamalar, Erzurum Ekspres adıyla yeni bir hattın açılması ve telekomünikasyon ağının güçlendirilmesi çalışmalarına yer verildi. İlçe ve bazı köylerdeki elektrik, yol, su, telefon hattı ve köprü inşası gibi alt ve üst yapı faaliyetleri ele alındı. Tarım ve hayvancılık alanındaki çalışmalar, meyvecilik ziraatındaki ilerlemeler üzerinden aktarıldı. Sanayi ve ticaret işleri çerçevesinde, açılan yeni fabrika ve imalatçılar ile yer altı kaynaklarının değerlendirilmesi çalışmaları ele alındı. Eğitim ve sağlık sahasındaki faaliyetler kapsamında, yeni okul inşaatları ile eskilerin bakım ve onarım işleri aktarıldı. Sağlık ve sosyal hizmet uygulamalarıyla, mevcut sağlık kurumlarının iyileştirilmesi ve bir yetiştirme yurdu ile bakımevinin açılması konularına yer verildi. Sportif ve kültürel faaliyetler çerçevesinde, farklı disiplinleri içeren salon, yaz ve kış sporlarının gelişimi amacıyla yapılan yatırımlar ile oda tiyatrosunun kuruluşu, güzel sanatlar galerisinin ve resim atölyesinin açılışı hakkında bilgiler verildi. Erzurum 23 Temmuz Doğu Fuarı ile Türkiye Radyo Televizyon Kurumu Erzurum Radyosu’nun kuruluş aşamaları ise farklı başlıklar altında incelendi. Beşinci ve son bölümde Erzurum Belediye Meclisi’nin 7 Mart 1972 tarihli toplantısında kabul edilen ve 1972-1975 dönemini kapsayan yeni imar planından bahsedildi. 1975 tarihli Aziziye Anıtı ile Mustafa Kemal Atatürk’ün Doğumunun 100. Yıldönümü münasebetiyle 1981’de açılan; Atatürk Fidanlığı, Atatürk Parkı, Atatürk Çocuk Parkı ve Atatürk Ormanı hakkında bilgilendirmede bulunuldu. Merkez, ilçe ve köylerdeki kamu hizmetleri aktarıldı. Tarım ve hayvancılık alanındaki çalışmalar üzerine; T.C. Ziraat Bankası, Süt Endüstri Kurumu ve İl Veteriner Müdürlüğü tarafından teknik ve mali desteğin sağlanması ve modern zirai yöntemlerin uygulanmasıyla birlikte elde edilen sonuçlara değinildi. Sanayi ve ticaret alanındaki çalışmalar çerçevesinde; Ilıca Süt Fabrikası, Türkiye Zirai Donatım Kurumu Tarım Aletleri ve Makinaları Fabrikası, ERGAZ Sanayi ve Ticaret Anonim Şirketi Sıvılaştırılmış Petrol Gazı Dolum ve Depolama Tesisi, Erzurum Alkol Fabrikası, Sümerbank Dumlu Yapağı ve Yün İpliği Fabrikası, TEKEL Pasinler Sigara Fabrikası ve Sümerbank İspir Ayakkabı Fabrikası’nın kuruluş ve gelişim süreçleri incelendi. Sağlık ve eğitim sahasındaki faaliyetler doğrultusunda; şehrin doğu bölgesinin sağlık merkezi konumunda olması dikkate alınarak yapılan yatırımlar ile temel eğitim ve yüksek öğretim üzerine çalışmalar aktarıldı. Sosyal ve kültürel alandaki faaliyetler İle Türkiye Radyo Televizyon Kurumu Erzurum Televizyonu ve Erzurum Devlet Tiyatrosu İnceledi. Araştırma aşamasında; T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı, T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi, Türkiye Büyük Millet Meclisi Kütüphane Arşiv Hizmetleri Başkanlığı Millî Kütüphanesi, Erzurum Büyükşehir Belediyesi Arşivi, Erzurum İl Halk Kütüphanesi ve Atatürk Üniversitesi Merkez Kütüphanesi’nde konuyla ilgili olarak resmî kaynak ve tutanaklar, kitap, gazete, dergi ve makalelerden faydalanıldı. Çok sayıda görsel malzeme temin edildi. Bu süreçte yardımlarını esirgemeyen tüm kamu kurum ve kuruluşlarının personeline teşekkürü bir borç bilirim.